Η γυναικεία εργασία ήταν οικονομία, όχι φεμινιστική επανάσταση

Η κυρίαρχη αφήγηση θέλει τις γυναίκες να βγαίνουν από το «μπουντρούμι» της οικιακής σκλαβιάς χάρη στον φεμινισμό, με τα καλάσνικοφ στο χέρι, διεκδικώντας δικαιώματα από τους άνδρες. Η ιστορική πραγματικότητα είναι διαφορετική. Όπως δείχνουν οι βασικοί παράγοντες της μεγάλης αύξησης της γυναικείας απασχόλησης (βιομηχανοποίηση, παγκόσμιοι πόλεμοι, ανάπτυξη υπηρεσιών, πρόσβαση στην εκπαίδευση, αντισύλληψη), η αλλαγή έγινε γιατί άλλαξε η φύση της εργασίας και οι οικονομικές ανάγκες, όχι γιατί κάποιοι αριστεροί θεωρητικοί αποφάσισαν ότι η μονογαμική οικογένεια είναι «πατριαρχική καταπίεση».

Από τη Βιομηχανική Επανάσταση και μετά, οι γυναίκες της εργατικής τάξης ήδη συμμετείχαν στην παραγωγή, συχνά σε σκληρές συνθήκες. Στον 20ό αιώνα, η ανάπτυξη γραφείων, υπηρεσιών και εκπαίδευσης διεύρυνε τις επιλογές. Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι επιτάχυναν προσωρινά την πρόσληψη γυναικών σε ανδροκρατούμενους κλάδους λόγω στρατολόγησης ανδρών. Μετά το 1950, η άνοδος του τομέα υπηρεσιών, η μείωση της γεννητικότητας και οι ανάγκες των νοικοκυριών για εισόδημα οδήγησαν στη μεγάλη και διαρκή αύξηση, ιδιαίτερα μεταξύ παντρεμένων γυναικών. Στη Δύση έγινε αντιληπτό ότι, με την εξέλιξη των επαγγελμάτων (πολλά από τα οποία μπορούν να εκτελεστούν από γυναίκες σε ποσοστό γύρω στο 80% των σύγχρονων θέσεων), είναι πιο παραγωγικό να εργάζονται και οι δύο φύλα. Το κράτος είδε το προφανές: διπλάσιοι εργαζόμενοι σημαίνουν διπλάσιους φόρους και μεγαλύτερη φορολογική βάση. Δεν χρειάστηκε καμία «επανάσταση»· αρκούσε η αλλαγή της τεχνολογίας και της οικονομίας.

Τα ταμπού που υπήρχαν δεν δημιούργησαν την πραγματικότητα· η πραγματικότητα τα δημιούργησε. Το 1230 ή το 1830 οι περισσότερες γυναίκες δεν μπορούσαν να είναι στην αγορά εργασίας με τον τρόπο που συμβαίνει σήμερα, γιατί η φύση της εργασίας (βαριά βιομηχανία, αγροτικές εργασίες, απουσία υπηρεσιών) το καθιστούσε ασύμφορο ή αδύνατο. Όταν άλλαξε η πραγματικότητα, άλλαξαν και οι αντιλήψεις. Ο φεμινισμός, ως οργανωμένο κίνημα με την ιδεολογική του μορφή, δεν «πέτυχε» αυτή την είσοδο· την εκμεταλλεύτηκε και την αφηγήθηκε σαν δική του νίκη.

Ο φεμινισμός ως αριστερό εργαλείο κατά της οικογένειας

Αυτό που έκανε κυρίως ο φεμινισμός, ιδίως στη μεταπολεμική Νέα Αριστερά και στις επιρροές από τον Ένγκελς, τη Σχολή της Φρανκφούρτης και τον Ράιχ, ήταν να στοχεύσει τον θεσμό της οικογένειας. Στον κλασικό μαρξισμό η μονογαμική οικογένεια συνδέεται με την ιδιωτική ιδιοκτησία και την κληρονομιά: μεταβιβάζει περιουσία από γενιά σε γενιά αντί να την μοιράζει το Κράτος, και λειτουργεί ως κλειστή μονάδα που εμποδίζει τον απόλυτο έλεγχο των παιδιών από το Κόμμα. Η «αστική» και «πατριαρχική» οικογένεια περιγράφεται ως χώρος αναπαραγωγής της ιεραρχίας και της σεξουαλικής καταστολής. Η κριτική δεν αφορά τόσο τις πραγματικές συνθήκες όσο την επιθυμία μείωσης των ενδιάμεσων θεσμών (οικογένεια, εκκλησία, παραδοσιακές κοινότητες), ώστε ο άνθρωπος να στρέφεται στο Κράτος για τα πάντα και να είναι πιο εύκολα ελεγχόμενος.

Γι’ αυτό οι πολιτικές από τη δεκαετία του 1960 και μετά σε πολλές δυτικές χώρες (επέκταση δημόσιων παιδικών σταθμών, no-fault divorce, ατομικά επιδόματα αντί για οικογενειακά, κριτική στην παραδοσιακή οικογένεια) προωθήθηκαν με επιχειρήματα ισότητας, αλλά είχαν και αυτό το αποτέλεσμα: λιγότερο «δεμένες» οικονομικά και νομικά οικογένειες, μεγαλύτερη άμεση σχέση ατόμου-κράτους. Η ιδέα ότι η οικογένεια είναι κυρίως χώρος καταπίεσης και ότι πρέπει να «χαλαρώσει» ή να ξεπεραστεί δεν ήταν ουδέτερη επιστήμη· ήταν μέρος ευρύτερης αριστερής στρατηγικής αποδόμησης.

Ο φεμινισμός, με την έννοια του οργανωμένου ιδεολογικού κινήματος που στοχεύει την οικογένεια ως «πατριαρχία», δεν υπάρχει πουθενά ως κύριος κινητήρας της γυναικείας απασχόλησης. Υπάρχει ως πολιτικό εργαλείο που εκμεταλλεύτηκε πραγματικές οικονομικές αλλαγές για να προωθήσει τη μείωση των ενδιάμεσων θεσμών, τη μεγαλύτερη εξάρτηση από το κράτος και την αναδιανομή. Η πραγματική ιστορία είναι πιο πεζή και πιο υλική: άλλαξαν οι δουλειές, άλλαξαν οι φόροι, άλλαξαν οι τεχνολογίες. Τα ταμπού ακολούθησαν. Η προπαγάνδα ήρθε μετά, για να πει ότι αυτό ήταν «νίκη» και ότι η οικογένεια πρέπει να ξεπεραστεί.